print

נוף חתום: דפוסים של ייצוג

אוצרת: סיגל ברקאי 2.4.2009 - 26.7.2009
ללא כותרת, 2009

יורי כ"ץ, אמן צעיר שהיגר לישראל בראשית שנות התשעים, בחר בעץ הברוש כאלמנט המייצג בו-זמנית גם שייכות וגם זרוּת. בילדותו לא ראה ברושים בנופה של קייב, עיר מולדתו, למעט ברוש אחד, שהיה נטוע על קבר סבו. "העץ המוזר", כך כינה אותו הילד יורי ברוסיה. כשהגיע לישראל ראה לפתע ברושים בכל מקום, אולם גם כאן היה הברוש סמל למוות, לבתי קברות, להתחברות עם הנצח. ההגירה עוררה בו את התהייה: האם המקום שבו ייטמן הוא עצמו לכשימות, יהיה שייך לו או זר לו. העץ מחבר בינו לבין בחירותיו, המשפיעות על גורלו לחיים ולמוות.הדמיון הפיזי שבין עבודתו של כ"ץ ללא שם (2009) לבין חיתוך העץ פחד מחשכה גדולה (1967) מן הסדרה "קינות מלחמה" של יעקב שטיינהרדט, מרמז על החיבור טבע-הגירה-מוות במטען התרבותי של שני מהגרים בני דורות שונים. עם זאת, הטכניקה עצמה מעידה על גישות שונות לחיים. בעוד שטיינהרדט חרט בלוח העץ בעוצמה והותיר בו סימנים פיזיים ורגשיים עמוקים, כ"ץ מרפרף על פני השטח. הוא מעבד תצלום של נוף מתוך ציור דקורטיבי שעבר שינוי והזרה בתוכנת פוטושופ, ואת העקבה המטושטשת שנותרה הוא צורב באופן צילומי על גלופת התחריט. התוצאה היא הדפס שהוא "לא נגע בו פיזית" כדבריו, מתווה זיכרון, שכל סימן של חומריות ממשית נשחק מעליו. כ"ץ מעיד על עצמו שהוא "חי על מזוודות", כלומר חוויית הזהות שלו כישראלי עדיין לא התחפרה פנימה, אל עומק הקרקע. ההתמקמות השברירית, הרופפת והזמנית לכאורה, ניכרת גם מתוך טכניקת היצירה.

يوري كاتس، فنّان شاب هاجر إلى إسرائيل مطلع التسعينيات، واختار شجرة السرو كعنصر يمثل انتماء واغترابًا، في الوقت نفسه. لم يرَ في طفولته أشجار سرو في كييف، مسقط رأسه، فيما عدا سروة واحدة كانت مغروسة على قبر جدّه. "الشجرة الغريبة"، هكذا وصفها الطفل يوري في روسيا. حين جاء إلى إسرائيل رأى فجأة أشجار سرو في كلّ مكان، ولكن السروة كانت هنا، أيضًا، رمزًا للموت، للمقابر، للارتباط بالخلود. أثارت الهجرة فيه التساؤل: هل المكان الذي سيُدفن هو فيه حين يموت سيكون منتميًا إليه أم غريبًا؟ الشجرة تربط بينه وبين اختياراته، التي تؤثّر على مصيره في الحياة والموت.
الشبه المادي ما بين عمل كاتس بدون عنوان (200) وبين منحوتة الخشب خوف من ظلام كبير (1967) من سلسلة "مراثي الحرب" لدى يعكوف شطاينهردت، يرمز إلى الربط طبيعة-هجرة-موت في المخزون الثقافي لدى المهاجرين من جيلين مختلفين. مع ذلك، فالتقنية نفسها تشهد على توجّهات مختلفة نحو الحياة. في حين نقشَ شطاينهردت على لوحة خشبية بقوّة وترك عليها علامات مادية وشعورية عميقة، فإنّ كاتس يرفرف على السطح. فهو يعمل على صورة لمنظر طبيعيّ من لوحة تزيينية طرأ عليها تغيير وإعادة ببرنامج فوتوشوب. وهو يكوي الأثر المشوّش الذي بقي بشكل تصويري على اللوحة المنقوشة. النتيجة هي لوحة مطبوعة "لم يلمسها ماديًا"، كما يقول، موجز ذاكرة، تآكلت عليها كل إشارة لماديّة حقيقيّة. كاتس يقول عن نفسه إنّه "يعيش على الحقائب"، أي أنّ تجربة هويّته كإسرائيلي لم تتسرّب إلى الداخل، إلى عمق الأرض. التموضع الهشّ، الواهن والمؤقّت، كما يبدو الأمر، واضح من خلال تقنية العمل، أيضًا.