סינדרום שבתאי: איתן בוגנים, יוסל ברגנר, אבי יאיר, חן כהן, יוחנן סימון, יונתן צופי, ג'וודט מהמט קוסמן, ליטל רובינשטיין

הביטוי ”כתוב בכוכבים” משקף את הקשר התרבותי, הרגשי והנפשי בין האדם לגרמי השמים, ומבטא את רעיון הגורל כמה שכתוב מראש בהשפעה המטאפיזית של הכוכבים. לאורך הדורות — הָָחֵֵל באסטרונומיה של העת העתיקה ביוון ורומי, עבוֹרֹ בפיתוחים האסטרונומיים של העולם הערבי, דרך החידושים של הרנסנס באירופה ועד למאגיה של המיסטיקה היהודית — נפוצו הגיונות וקשרים סמליים בין כוכב הלכת שבתאי ומצב הרוח הקרוי מלנכוליה. כוכב הלכת שבתאי )סטורן(, מהאִטִיים במסלולם סביב השמש, זוהה עם תכונות של כבדוּתּ והרהור, והוא מלווה את התערוכה כסמל קוסמי לטבעה המשתנה של המלנכוליה.

על פי האסטרולוגיה העתיקה, הנפש המלנכולית נשלטת על־ידי תנועתו של שבתאי העטור טבעות כלולאה אינסופית, תנועה מחזורית של זמן דחוס — אך מנגד היא נשלטת על־ידי הארץ הקרה והיבשה, הניצבת ללא תנועה במרכזה של כיפת השמים. הבחנה זו נקשרה בתיאוריית ארבע הליחות, שביקשה להסביר את מקורן של המחלות באמצעות חוסר איזון באחד או יותר מארבעה נוזלים בגוף: מרה אדומה (דם), מרה לבנה )ריר(, מרה צהובה )מרה( ומרה שחורה (melaina chole ), המזוהה עם מזג מלנכולי: נטייה לעגמומיות, הסתגרות והתבוננות פנימית — במקביל לעומק מחשבתי, כישרון יוצא דופן ושאיפה לשלמות. מחשבת המלנכוליה ספחה לאורך השנים גם הבחנות מגדריות, עם תפיסתה כתכונה גברית — בניגוד לעצבות או דיכאון המוערכים פחות, שנקשרו עם הנשיות.

ההומניסט והפילוסוף האיטלקי מרסיליו פיצ’ינו, (Picino 1433— 1499 ( אִבִחן את עצמו כ”טיפוס סטורני” מלידה, שהוגדר בכתביו כשואף אל הנשגב והנעלֶהֶ ובה־בעת מעמיק חקר בירידה אל תהומות ההוויה. הטיפוסים הסטורניים אחוזים בתודעה של חלוף הזמן וארעיות הקיום נוכח הנֶצֶח חסר התנועה של האלוהוּתּ פיצ’ינו, שלא הבחין בין פילוסופיה, דת ומיסטיקה ושאף לאחד את גופי הידע בשלמוּתּ הוליסטית, העניק למלנכוליה מעמד החורג מן המצב האפל אל אפשרות של יצירה והארה פנימית. המלנכוליה על פי פיצ’ינו אינה עוד הפרעה נפשית, אלא מצב שבו הכישרון האנושי משתחרר מגבולות ומכבלי המסורת וסממן של עומק רוחני וכוח, הנקשר לדמות השליט ההוגה המבקש להבין את העולם. מצד אחד המלנכוליה נחשבת מתת אל וסימן לגדוּלּה — ומנגד יש בה סכנה, ביושבה על הגבול הדק בין טירוף לגאונוּתּ.

התחריט המפורסם של אלברכט דירר, מלנכוליה 1 (1514), נתפס כדיוקן נפשי של דירר עצמו. מוצגת בו דמות מכונפת, אלגוריה לרוח המלנכוליה, השקועה בעצמה בחוסר מעש ומוקפת כלי נגרוּתּ, שעון־חול, כדור וצורות גיאומטריות נוספות — חפצים וכלים הקשורים  ביצירה ובמדע וסמלים של ידע ושל זמן. הדמות נשענת בכבדות על ידה, ופניה מהורהרות וקפואות במבט עגמומי. דירר מציג את המורכבות של המצב המלנכולי, במאבק הקשה בין השאיפות הגבוהות של הרוח לבין שקיעתו של הכוח היוצר. בראשית העת החדשה באירופה, ספרו העיוני של רוברט ברטון (Burton ), אנטומיה של המלנכוליה (1621), ריכז את הידע הרפואי, הפילוסופי והאסטרולוגי הנוגע למלנכוליה כהפרעה, לרבות ההשפעה המכרעת של כוכב הלכת שבתאי על המזג המלנכולי. באיור המופיע בפתח מהדורת 1628 של הספר מוצגים באופן אלגורי עשרה מצבי מלנכוליה ומעליהם כוכב שבתאי. את אחד ממצבי המלנכוליה, שכותרתו ”ההיפוכונדר”, מייצגת דמות המאזכרת בתנוחתה את התחריט של דירר. הדימוי הפואטי של המלנכוליה השבתאית לא נעלם מאז, והקשר שמקורו באסטרונומיה העתיקה ומשלב אסטרולוגיה, פסיכולוגיה ומיתוס הותיר אתחותמו בשפה, באמנות ובספרות. מושג האמן או ההוגה ה”מיוסר”, בעל הנפש המלנכולית הנעה בין סבל ליצירה, רווח ברומנטיקה ובתרבות המודרנית. בתולדות המיסטיקה היהודית, כבר חז”ל דנו בגורלו של מי שנולד במזל שבתאי: ”הילוד ביום כוכב צדק יהיה איש צדקה, […] הילוד ביום מאדים יהיה שופך דמים, […] והילוד ביום שבתאי יהיה בעל מחשבות עמוקות ועצבות” )מסכת שבת, קנ”ו ע”א(. ואין לחמוק גם מרוחו של ”משיח השקר” שבתי צבי, שיש הטוענים כי סבל ממרה שחורה ואת דבריו מסר ברגעי הארה שבהם חווה את עצמו כשליח אלוהי.

המלנכוליה היא אפוא תנועה מתמדת בין כמיהה לגאולה לבין נפילה לאשליה. בתערוכה היא מוצגת כמרכיב אישיותי וכיסוד הכרחי ליצירה, ומהדהדת את הרבדים ההיסטוריים והמיתיים באמנות העכשווית. העבודות חדורות מבט אינטימי על כאב, הנתפס כהון סימבולי וככוח מניע ליצירה. הן מתחקות אחר המשיכה הרומנטית אל המעמקים האפלים של הנפש — אל אזורי הלא־מודע הכובלים אותנו בדפוסים הרסניים ובו־בזמן מולידים תובנות נעלות.

متلازمة زحل

القيّمّة: دانيئل تصدقا كوهن

تُعُبّرّ العبارة ”مكتوب في النجوم” عن العلاقة الثقافية والعاطفية والنفسية بين الإن سان والأجرام ال سماوية، وتُجُ دس فكرة القدر باعتباره مكتوبًاً مسبقًًا بتأثير كوني ما ورائي. على مر العصور — بءًدًا من علم الفلك في العصور القديمة في اليونان وروما، مرورًاً بالتطورات الفلكية في العالم العربي، ووصو ا لًا إلى تجدي دات عصر النهضة في أوروبا وحتى الممارسات ال سحرية في التصوف اليهودي —انتشرت أفكار ورموز تربط بين كوكب زحل والحالة المزاجية المعروفة بال سوداوية )الملنخوليا(. كوكب زحل، وهو من أبطأ الكواكب في دورانه حول الشمس، ارتبط بصفات مثل الثقل والتأمل، ويُرُافق المعرض كرمز كوني لطبيعة الملنخوليا المتقلبة.

وفقًًا لعلم التنجيم القديم، تتحكم حركة زحل — المحاط بحلقات لا نهائية، في النفس الكئيبة، وهي حركة دورية للزمن المكثف. في المقابل، تُحُكم هذه النفس من قِِبل الأرض البار دة والجافة، الثابتة غير المتحركة في مركز القبة ال سماوية. هذا التمييز ارتبط بنظرية الأخلاط الأربعة، التي فسّّرت الأمراض على أنها نتيجة اختلال في توازن واحد أو أكثر من ال سوائل الأربعة في الج دس: ال دم (المرّةّ الحمراء)، البلغم (المرّةّ البيضاء)، الصفراء) المرّةّ الصفراء)، وال سوداء (المرّةّ ال سوداء (melaina chole)والتي ارتبطت بمزاج الملنخوليا: الميل إلى الكآبة،ا لانطواء، والتأمل ال داخلي —  إلى جانب عمق فكري، موهبة استثنائية، وال سعي إلى الكمال. على مر الزمن، استدعى التصور عن الملنخوليا أيضًًا تفسيرات جندرية؛ إذ اعتُبُرت صفة ذكورية بخلاف الحزن أو ا لاكتئاب اللذين اعتُبُرا أقل قيمة وارتبطا بالأنوثة.

المفكر الإن ساني والفيل سوف الإيطالي مارسيلو فيتشينو (1433 — 1499) شخّّص نفسه بأنه ”نموذج زحليّ”ّ منذ الو دلاة، الذي عرّفّه في كتاباته بأنه سعى إلى ال سمو والت سامي، وفي الوقت نفسه يغوص في أعماق متاهات الكينونة. يعتبر الشخص ”الزحلي” بأنه يمتلك وعي حول مرور الزمن وفناء الحياة، في مقابل الثبات ال سرمدي للألوهية. فيتشينو، الذي لم يميز بين الفل سفة، ال دين، والتصوف، وسعى لتوحيد كل أشكال المعرفة ضمن رؤية شمولية، منح الملنخوليا مكانة تتجاوز الحالة ال سوداوية إلى مصدر للإب داع وا لاستنارة ال داخلية. الملنخوليا، بحسب فيتشينو، لي ست اضطرابًاً نفيًساً، بل حالة يتحرر فيها الإب داع البشري من قيود التقاليد، ومُُؤشرًاً للعمق الروحي والقوة، وترتبط بصورة الحاكم المفكر ال ساعي لفهم العالم. من جهة، تُعُتبر الملنخوليا هبة إلهية وعلامة على العظمة، ومن جهة أخرى، تنطوي على خطر، إذ تقف على الحافة بين العبقرية والجنون.

نقش ألبريخت دورر الشهير ملنخوليا 1 ( 1514 (، يُعُتبر كبورتريه نفسي له. تظهر فيه شخصية مجنحة، استعارة لروح ال سوداوية، الغارقة في نفسها في حالة من الخمول، محاطة بأدوات نجارة، ساعة رملية، كرة، وأشكال هندسية أخرى — أغراض وأدوات تتعلق با لاب داع والعلم ورموز من المعرفة والزمن. الشخصية متكئة بتثاقل على ي دها، بملامح جامدة ونظرة حزينة. يُظُهر دورر تعقيد الحالة ال سوداوية، في صراع قاسي بين الطموحات العالية وانحسار القدرة الإب داعية.

في ب دايات العصر الحديث في أوروبا، جمع كتاب روبرت بورتون النظري، تشريح السوداوية (1621 )، المعرفة الطبية، الفل سفية والتنجيمية المرتبطة بال سوداوية كاضطراب، مشيرًاً إلى التأثير الحاسم لكوكب زحل في تكوين المزاج الملنخولي. في إحدى ن سخ الكتاب ( 1628 )، يظهر رسم توضيحي يصور عشرة أشكال من الكآبة تعلوها صورة زحل، ومن بينها شخصية ”المصاب بالوهم المرضي”، التي تذكر بوضعيتها بنقش دورر.

لم يختفي الرمز الشعري لل سوداوية الزحلية منذ ذلك الحين، والعلاقة التي نشأت بين علم الفلك القديم والتنجيم، علم النفس والأسطورة تركت بصمتها في اللغة، الفن والأدب. مفهوم الفنّاّن أو المفكر ”المُُعذّّب”، صاحب النفس ال سوداوية التي تتأرجح بين الألم والإب داع، كانت سائ دة في الرومان سية والثقافة الحديثة. في تاريخ التصوف اليهودي، تناول الحاخامات أيضًًا مصير المولود من برج زحل: ”من يول د في يوم كوكب المشتري سيكون إن سانًاً صالحًًا، […] ومن يول د في يوم المريخ سيكون سفاكًًا لل دماء، […] ومن يول د في يوم زحل سيكون صاحب أفكارعميقة وحزن” (التلمود، مبحث ال سبت، 156 ، 71 ). و لا يمكن إغفال ذكر شبتاي ت سفي، ”المسيح الكاذب”، الذي يُقُال إنه عانى من كآبة سوداوية، وكان يُلُقي خطبه في لحظات من ”استنارة” زائفة شعر فيها بأنه مرسل إلهي.

إذًاً، فإن ال سوداوية تمثل حركة دائمة بين التوق للخلاص وا لانز لاق إلى الوهم. في المعرض، تُقُدّّم ال سوداوية كعنصر من عناصر الشخصية وكأساس ضروري للإب داع، وتردد أصداء الطبقات التاريخية والأسطورية في الفن المعاصر. الأعمال المعروضة مشبعة بنظرة حميمة على الألم، الذي يُنُظر إليه كرمز وقوة محركة للاب داع. تتقصى هذه الأعمال ا لانجذاب الرومان سي إلى أعماق النفس المظلمة — إلى مناطق اللاوعي التي تُقُيدنا بأنماط مدمرة، وفي الوقت ذاته تُنُتج تبصرات سامية.

קרדיט: אלעד שריג