סשה אוקון: טינה קאלישר, יוסי שפירא ואחרים

סשה אוקון מקים פנתאון אישי, שבו חיות זו לצד זו דמויות ממשיות ודמיוניות. אחת מהן, טינה קאלישר, נוצרה בהשראת אלת המוות ההינדית קאלי, שתחת ידיו של אוקון הפכה לאלה בשרנית וללוליינית מתהפכת. הופעתה רבת־הגוונים טעונה כובד ואירוניה. לצִִדה מופיעים האדריכל יוסי שפירא ושכנותיו זאבה זקן וציליה אייבינדר — שלוש דמויות שפגש אוקון במהלך ביקוריו בבית החולים הירושלמי שערי־צדק. באמצעות דמויות אלה הוא מישיר מבט אל הזִקִנה ומפלרטט עם המוות בשגרתיות טרגית־קומית, שאינה מתכחשת לאובדן אך גם אינה נכנעת לו. הגוף בעבודותיו הוא חומר הבנוי משכבות וקפלים, האוצרים בחובם זיכרון וכרוניקה של בליה והתכלות. הגוף מוצב במרכז הבמה כמעין דגם טופוגרפי של ממצא ארכיאולוגי.

המיתוס הוא שפה ראשונית, הנוכחת ביצירתו הספרותית והפלסטית של אוקון כגרעין של אמת שמעֵבֵר לעובדות החיים. הדימויים בעבודותיו נושאים מטען מיתי, שיש בו מיזוג של עבר רחוק ונבואה עתידית. במרבית עבודותיו אין אפיונים של מיקום גיאוגרפי או זמן מסוים. תחושת ה”אל־מקום” אופפת את הדמויות במצב קיומי של העדר אחיזה ותלישות, החורגת מן ההקשר האמנותי וקשורה גם לציוני־דרך בביוגרפיה של אוקון, להגירה, לשבר תרבותי ולזרוּתּ. דמויותיו צפות בין עבר לעתיד, כמי ששייכות למקום שאינו קיים עוד.

היפוך צורני ורעיוני הוא מוטיב מרכזי בתערוכה. אוקון דובר את שפת הציור האירופי הקלאסי — אך פורם אותה מבפנים כדי לקעקע את הסדר האיקונוגרפי, האסתטי והתרבותי המוּכּּרּ לנו. הוא מאמץ קומפוזיציות מוּכּּרּות מציורי הרנסנס, כמו ויטראז’ים כנסייתיים, ציור הטריפטיכון )המורכב משלושה חלקים( וציורי מזבח, אך זאת רק למראית עין. מבט שני מגלה שהפורמט מתמלא בדמויות הפוכות תרתי־משמע, שלא רק עומדות על הידיים במקום על הרגליים — אלא שגם תפקידן התרבותי משתנה לחלוטין: לא גיבור, לא קדוש מעונה ולא נשגב, כי אם אשה גרוטסקית, עבת־בשר ופגיעה, לעתים אנדרוגינית למראֶֶה. אצל אוקון, גם ציר הזמן של תהליך העבודה הטכני אינו ליניארי: סקיצות נעשות לאחר השלמת הציור, ודרישת שלום בין עולמות נרשמת כהיפוך של מציאות ביוגרפית.

אוקון שואב השראה מנכסי צאן־ברזל של תרבות המערב, ממוטיבים נוצריים ומתולדות האמנות, ממסורת הקרנבל ומכתבי־יד ימי־בינימיים, אך מספר את הסיפור ”קצת אחרת”. הוא מזהה הלכי רוח, משבש אותם, ובתוך כך ממזג את החומרי עם הנפשי ואת הנשגב עם הנלעג. בטכניקת רישום ייחודית שפיתח הוא מצליח לשמור לאורך שנים על שפה חתרנית, מובחנת ואישית בציור הפיגורטיבי הישראלי.

ساشا أوكون

تينا كاليشر، يوسي شپيرا وأخرون

القيّمّة: مور براك ربلين

ساشا أوكون يؤسس بانثيونًاً (معبدًًا) شخصيًاً، تعيش فيه جنبًاً إلى جنب شخصيات واقعية ومتخيلة. إحداها، تينا كاليشر، وُُل دت بإلهام من إلهة الموت الهندوسية كالي، التي حوّّلها أوكون إلى إلهة ج دسية وبهلوانة متقلبة. مظهرها متعدد الطبقات مشحونة بثقل وسخرية، إلى جانبها يظهر المهندس المعماري يوسي شپيرا وجارتاه زئيڤا زاكين وت سيليا أيبندر — ثلاث شخصيات التقاها أوكون خلال زياراته لمستشفى شعاري ت سيدك في القدس. من خلال هذه الشخصيات، يواجه الشيخوخة مباشرة ويتغزل بفكرة الموت بروتين تراجيدي كوميدي وجودي، على نحو لا ينكر الفقدان، لكنه أيضًًا لا ي ست سلم له. الج دس في أعماله هو مادة مكونة من طبقات وطيات، تختزن في طياتها ذاكرة وسردًاً زمنيًاً من التآكل وا لانحلال. الج دس موضوع في مركز المسرح كنموذج طبوغرافي لاكتشاف أثري.

الأسطورة هي لغة أولية، حاضرة في إب داع أوكون الأدبي والتشكيلي كنواة حقيقة تتجاوز وقائع الحياة. الصور في أعماله تحمل شحنة أسطورية تمزج بين ماضٍٍ سحيق ونبوءة مستقبلية. في معظم أعماله لا توجد سمات لمكان جغرافي أو زمان معين. شعور ”اللامكان” يحيط بشخصياته في حالة وجودية من انعدام التمسك وا لانفصال، تتجاوز ال سياق الفنّيّ وترتبط بمحطات في سيرته الذاتية، الهجرة، الشرخ الثقافي وبا لاغتراب. شخصياته تطفو بين الماضي والمستقبل، كأنها تنتمي إلى مكان لم يعد موجودًاً.

التحويل الشكلي والفكري هو موتيڤ مركزي في المعرض. يتكلم أوكون لغة التصوير الزيتي الأوروبي الكلاسيكي — لكنه يُفُككها من ال داخل ليقوض النظام الأيقوني الجمالي والثقافي المألوف لنا. يتبنى تكوينات مألوفة من لوحات عصر النهضة، مثل نوافذ الزجاج الملون الكن سية، ولوحات التريبتِخِون (التي تتكون من ثلاثة أجزاء)، ولوحات المذابح — ولكن فقط ظاهريًاً. نظرة ثانية تكشف أن هذا الإطار مُُلئ بشخصيات ”مقلوبة” بكل ما للكلمة من معنى، فهي لا تقف فقط على ي ديها ب د ا لًا من أقدامها — بل تغيّرّ أيضًًا وظيفتها الثقافية بالكامل: لا بطل، و لا قديس شهيد، و لا كائن سامٍٍ، بل امرأة غروت سكية، ممتلئة الجسم وهشة، وأحيانًاً ذات مظهر أن دروجيني. لدى أوكون، حتى محور الزمن ل سيرورة العمل التقني ليس خطيًاً: فالرسمات التمهيدية تُنُجز بعد ا لانتهاء من اللوحة، كقلب لواقع سيرته الذاتية.

ستقي أوكون الإلهام من أصول الثقافة الغربية، وموتيڤات مسيحية ومن تاريخ الفن، من تقاليد الكرنڤال ومخطوطات العصور الوسطى، لكنه يروي القصة ”بشكل مختلف قلي الًا ”. يتعرف على المزاج العام، ويعبث به، وفي هذه الأثناء ي دمج بين المادي والنفسي، وبين ال سامي والهزلي. من خلال تقنية الرسم الفري دة التي طورها، ينجح في الحفاظ على لغة تقويضية، متميزة وشخصية داخل التصوير الزيتي التشخيصي الإسرائيلي ل سنوات طويلة.

קרדיט צילום: אלעד שריג