אסף רומאנו: מארץ צבי ותבהלה

הציור של אסף רומאנו (נ' 1964, עכו; חי ויוצר ביישוב הקהילתי הר–חלוץ) מחויב לאנושיות, שמתערערת עם התערפלותה של המציאות המוּכּרת והברורה–לכאורה שבתוכה הוא מתהווה. רומאנו — שהחל את דרכו בצילום, אך מאז שנות ה–90 של המאה ה–20 מעמיד את הציור במרכז יצירתו — מציג בתערוכה ציורים ורישומים, שנעשו בחלקם מתוך התבוננות ישירה, ובחלקם על בסיס תצלומים ודימויים צילומיים הלקוחים מסרטים או מהאינטרנט. העבודות קשורות לכאן ועכשיו, ועם זאת, במתח מורגש בין קרבה לריחוק ותוך דיאלוג עדין בין הטבע לאדם, יש בהן מן החלום, מן הבלתי נתפס. דימויים נטורליסטיים–לכאורה של בעלי חיים וצמחים מופיעים לצד ייצוגים אנושיים וכמו מזכירים שהמבט עצמו מבקש להחזיק בחולף, שלא על מנת להנציחו אלא כדי להכיר בחוסר היציבות שלו.

"ארץ הצבי", הכינוי לארץ–ישראל בספר דניאל, נגזר מן השורש השמי צ-ב-י המציין רצון — רצון לדבר הטוב. זה מקורו של השימוש התנ"כי במלה "צבי" במובן של תפארת, יופי והדר — וחז"ל הוסיפו וקשרו את "ארץ הצבי" לבעל החיים הנפוץ בארץ. "ארץ הצבי" היה למושג טעון בהתייחס לנוף או מרחב רווי בהקשרים של אידיאולוגיה, שייכות וזהות, ובה–בעת גם למלחמות והקרבה: "הצבי ישראל, על במותיך חלל. איך נפלו גיבורים" — כך בקינת דוד על שאול ויהונתן. התחילית "מ" בכותרת התערוכה — "מארץ צבי" — מסמנת אותה כאיגרת עתיקת יומין, תשדורת המאותתת על סכנה קרֵבה, או הד המגיע מן העבר ומתגלגל אל ההווה.

הציור האיל הנכחד מתבסס על תצלום של רומאנו, המתעד ניסיון שנכשל להחזיר איל לטבע. החיה מופיעה בו בתוך עיגול, המזכיר מבט מבעד לעדשה של משקפת או מצלמה, ואולי סימון של מטרת ירי. העיגול מתפקד כגבול וכמסגרת: מצד אחד הוא מדייק את המבט, מצמצם אותו; ומצד שני הוא מטעין את הדימוי במשמעות כפולה של חיבה וטרף, משיכה ואִיום. העיגול לא מסמן רק טכנולוגיה של מבט; הוא בה–בעת גם סמל של סגירוּת, ולעִתים גם של חיזיון פנימי — מעגל שדרכו החיה מחזירה אלינו מבט, כאילו לא היא מושא המבט, אלא הצופים בה.

ברישום צבאים, הקוויות העדינה של זוג החיות המביטות בנו כמו מדגישה את שבריריות קיומן, את הבהלה האופיינית להתנהגותן בטבע. באתון (פרא בר), אופן ציורה של החיה מקנה לה קיום מיסטי כמעט, שלא מן העולם הזה, שכן עורה נדמה שקוף, מזדכך באור נגוהות עד כדי התפרקות, מהדהד את תצורת האבנים שעליהן היא עומדת. הציור ארנב בר מדברי נושא עִמו אמנם את זכרון הציור הנודע ארנבת צעירה של אלברכט דירר (1502), אלא שכאן הארנב ניצב זקוף, כמו עומד על משמרתו, ער לסכנה, כנגד רקע מופשט, חלומי. ברישום ארנבת טרופה מוטלת לפנינו גופת חיה, עדות לסכנת מוות שהתממשה.

במהלך שנת–אמן במכללת אורנים, רשם רומאנו וצייר בחדרי הטבע והפוחלצים של המכללה, וההשראה לרישומי העשבים באה לו בשיטוטיו בסביבת הר–חלוץ. רישום עולמות החי וצומח נטוע עמוק במסורת האמנות הארצישראלית: הָחֵל בשלהי המאה ה–19 וראשית המאה ה–20 ועד ימי הקמת המדינה, רישומי החי והצומח של הארץ מילאו תפקיד מרכזי בהבְניית הדימוי של המקום, במונחים מדעיים, לאומיים ואסתטיים. רומאנו מנהל דיאלוג עם המסורת הזאת, אך בדומה לאמנים אחרים הוא גם פורע אותה ומחדיר לתוכה אי–שקט. הוא בוחר לצייר "עשבים" — צמחי "שוליים" — ולפעמים גם דימויים צמחיים פרי דמיונו, הנושאים אופי סוריאליסטי. את הציפורים שהוא בוחר לעבודתו — אף הן שכיחות, חלקן מקומיות, חלקן נודדות — הוא רושם בשבריריותן, כך שאפילו העורב מופיע בביישנותו, בהתכנסותו.

בתווך מבליחים רישומים מטאפוריים של דמויות אנושיות במצבי מצוקה ואימה: אשה זועקת; אשה עירומה רוקדת עם דמות–צל; אשה רוכנת, מתבוננת לא במים אלא בכתם שחור; אשה נסה מעלטה הדבקה בעקביה — כמתואר בכותרת הרישום; או דמות של מין סוכן הנועץ מבט בחלון, שאינו צוהר אל החוץ אלא משטח אפל רישומי, בולע–כל. הציור והרישום, כמטרונום של קיום, נד בין עדוּת להתאיינות, בין מבט חוקר למבט שסופג פצע. התערוכה מציבה את המבט במקום שבו הוא מתחיל להיסדק. מתוך ערעור הדימוי, בינות לסדקים, נחשפת התבהלה.

אוצרת: אירנה גורדון

يكشف رسم أساف رومانو (مواليد 1964، عكّا؛ يعيش ويعمل في بلدة هَر حَلوتس) عن التزام للإنسانية التي تتزعزع في حالة ضبابية الواقعـيّة التي تتشكل فيها وكأنها المألوفة والواضحة. رومانو – الذي بدأ مسيرته في التصوير الفوتوغرافي، لكنه منذ تسعينيات القرن العشرين جعل الرسم في مركز عمله الفنّي – يقدم في هذا المعرض لوحات ورسومات، نُفِّذت بعضها من خلال التأمل المباشر وبعضها الآخر اعتمادًا على صور فوتوغرافية أو لقطات مأخوذة من أفلام أو من الإنترنت. ترتبط الأعمال بالهنا والآن، ومع ذلك، فهي مرتبطة أيضًا بالتوتر المحسوس بين القرب والبعد، ومن خلال حوار رقيق بين الطبيعة والإنسان، يحمل بعضها طابع الحلم واللامألوف. تظهر صور للحيوانات والنباتات تبدو طبيعية، إلى جانب تمثيلات بشرية، وكأنها تذكّر بأن النظرة ذاتها تحاول الإمساك بما هو زائل، ليس لتخليده، بل للاعتراف بعدم ثباته.

“بلاد الفخامة” [أرض الصبي بترجمة حرفية عن العبرية]، الاسم الذي أُطلق على أرض إسرائيل في سفر دانيال، مشتقّ من الجذر العبري السامي ص.ب.ي الذي يدل على الإرادة – إرادة الشيء الجيد. من هنا جاء استخدام كلمة “صبي” العبرية [وتعني الغزال] في النصوص التوراتية بمعنى الجمال والبهاء والفخامة. وقد أضاف حُكماء التلمود وربطوا “أرض الصبي” بالحيوان المنتشر في البلاد. تحوّل مصطلح “بلاد الفخامة” إلى مفهوم محمّل بالدلالات المرتبطة بالمناظر الطبيعية والانتماء والهوية، وفي الوقت نفسه بالحروب والتضحية: “يا صبيّ إسرائيل، على جبالك صريع: كيف سقط الأبطال” – كما في مرثية داود لشاول ويهونتان. البادئة “من” في عنوان المعرض “من بلاد الفخامة” يجعله يبدو رسالة قديمة، إشارة تحذير من خطر قريب، أو صدى يأتي من الماضي ليتدحرج حتى يصل إلى الحاضر.

تعتمد لوحة الأيل المنقرض على صورة فوتوغرافية التقطها رومانو، والتي توثّق محاولة فاشلة لإعادة أحد الأيائل إلى الطبيعة. يظهر الحيوان داخل دائرة تذكّر بنظرة من خلف عدسة منظار أو كاميرا، وربما بعلامة هدف لإطلاق النار. تؤدّي الدائرة وظيفة الحدود والإطار: من جهة، تُحْكم النظرة وتضيّقها؛ ومن جهة أخرى، تشحن الصورة بدلالة مزدوجة من التعلّق والافتراس، الجذب والتهديد. الدائرة لا ترمز فقط إلى تكنولوجيا النظر؛ بل هي أيضًا رمز للانغلاق، وأحيانًا للرؤية الداخلية – دائرة تعيد من خلالها الحيوانات نظرتها نحونا، كما لو أنها ليست موضوع النظر بل مشاهديها.

في لوحة ظبيان، الخطية الرقيقة لزوج الحيوانات اللذين ينظران إلينا  كأنها تؤكد على هشاشة وجودهما، الذعر الطبيعي الذي يميّز سلوكها في البرية. في لوحة أتان (حمار بري)، يمنح أسلوب رسم الحيوان له حضورًا يكاد يكون غيبيًا، ليس من هذا العالم، إذ يبدو جلده شبه شفّاف، مصقولًا بضوء ساطع حتى حد التلاشي، وكأنه يردد صدى تشيكلة الصخور التي يقف عليها. أما لوحة قواع صحراوي فتحمل صدى لوحة ألبرخت دورر الشهيرة الأرنب البري اليافع (1502)، إلا أن الأرنب هنا يقف منتصبًا كما لو أنه في حالة تيقّظ منتبِه للخطر، أمام خلفية تجريدية، حالمة. بينما تعرض لوحة أرنبة فريسة، أمامنا جثة الحيوان، شاهدًا على الخطر الذي تحقق.

خلال سنة الإقامة الفنّية في كلية أورانيم، رسم رومانو وصوّر في غرف الطبيعة والمحنّطات في الكليّة، وجاءه الإلهام لرسم الأعشاب خلال تجواله في محيط هَار حَلوتس. رسم عوالم النبات والحيوان متجذّر بعمق في تقاليد الفن في أرض إسرائيل. فمنذ أواخر القرن التاسع عشر وبدايات القرن العشرين وحتى فترة قيام الدولة، كان لرسم الحيوانات والنباتات دور مهم في بناء صورة المكان من الناحية العلمية والقومية والجمالية. يدير رومانو حوارًا مع هذا التقليد، لكنه مثل فنّانين آخرين يتمرّد عليه ويُقحم فيه عدم الهدوء. فهو يختار أن يرسم “أعشابًا” – نباتات “الهامش” – وأحيانًا صورًا نباتية من خياله، تحمل طابعًا سرياليًا. أما الطيور التي يختارها لأعماله – وهي أيضًا طيور شائعة، بعضها محلي وبعضها مهاجر – فيرسمها بكامل هشاشتها، حتى الغراب يظهر متحوّلاً إلى كائن خجول، منكمش، منطوٍ على ذاته.

في الوسط تومض رسومات مجازية لشخصيات بشرية في حالات ضيق ورعب: امرأة تصرخ؛ امرأة عارية ترقص مع هيئة ظل؛ امرأة تنحني، لا تنظر إلى الماء بل إلى بقعة سوداء؛ امرأة تفر من الظلام الملتصق بكعبيها – كما هو موصوف في عنوان أحد الرسومات؛ أو هيئة تشبه عميلًا يحدّق عبر نافذة ليست منفذًا إلى الخارج، بل سطحًا معتمًا يبتلع كل شيء. التصوير الزيتي والرسم هنا يعملان كإيقاع ميتَرونومي للوجود، يتأرجح بين الشهادة والاضمحلال، بين نظرة فاحصة ونظرو تمتص الجرح. يضع هذا المعرض النظرة في المكان حيث يبدأ التصدّع. من خلال زعزعة الصورة، وبين الشقوق، ينكشف الذعر.

القيّمة: إرينا غوردون