אורית חסון-ולדר: ציפור בלי מקור

בתערוכתה ציפור בלי מקור, אורית חסון-ולדר יוצאת מנקודת מוצא מוזיקלית שהיא בה-בעת גם משפחתית ותרבותית. בראיון עם דודה, חנוך חסון – ממגלי הכישרונות בפסטיבלי הזמר ומעצבי הקאנון של התרבות העברית החדשה – נחשף פער זהותי-תרבותי טעון: בעוד שבזירה הציבורית הכללית הודרה המוזיקה המזרחית והערבית – במרחב המשפחתי היתה אמו של חסון, סבתה של האמנית, מזמזמת את השיר בין נהר פרת ונהר חידקל, שאת לחנו הכירה בגרסתו המקורית מסוריה, ארץ הולדתה. בתערוכה נשמע השיר בשתי גרסאות המסמנות שני חתכי זמן: האחת רב-לשונית ומסורתית, בזיקה לעבר; והאחרת עכשווית, המגיבה בז'אנר הראפ.

לחנו של השיר, שזומר כשיר אהבה בערבית ובטורקית, הותאם למילים שכתב חיים נחמן ביאליק ועבר תהליך של עיבוד והפשטה כדי להיטיב להשתלב בפנתיאון השירים הלאומי. תהליך זה מדגים את מנגנון ההכשרה שעברה התרבות המזרחית בדרכה להפוך ל"ישראלית". במציאות שלאחר השבעה באוקטובר 2023, שעה שהזהות הישראלית נתונה בשבר עמוק והקשר למקום נעשה שברירי, חסון-ולדר חוזרת לאחור ונאחזת בשפה ובמוזיקה כבחוט עדין, כאשר במרחב המוזיאלי נשמעות הערבית והטורקית לצד העברית. הנהרות שבשיר, הפרת והחידקל, מהדהדים כיום בתדרים פוליטיים טעונים: לא עוד סמל הגעגועים ל"ארץ המובטחת" המקראית, אלא הד למרחב של קונפליקט הנקשר בסיסמה "בין הנהר לים", המאתגרת את עצם האפשרות לייצב משמעות טריטוריאלית וסמלית אחת, קבועה וחתומה.

בתערוכה מוצגות שתי הפקות וידיאו חדשות לשיר זה, שמציעות פרשנויות מוזיקליות-חזותיות שונות המהדהדות זו את זו – ולצדן תחריטים המתארים, ללא קול, תמונות מארכיון פסטיבלי הזמר והפזמון הישראלי. בביצועה של הזמרת, הפייטנית והחזנית הדס פל-ירדן, מוּשבים לשיר העומקים הטורקיים והערביים. הווידיאו צולם במרכז למוזיקה מן המזרח בירושלים, בהשתתפות יניב עובדיה (בגלמה), מוטי גבאי (כלי הקשה), יערה בארי (קמנצ'ה) וגלי וולפשטיין (גיטרה). מנגד, בעבודת הראפ ציפור בלי מקור, שכתבה נעה שבתאי בשיתוף עם האמנית ועם נועה אברון, נוצר טקסט עכשווי המנהל דיאלוג עם מילותיו של ביאליק ועם שיר השירים ומשולבת גם הקלטת קולו של הדוד המזמזם את השיר. הווידיאו צולם במועדון תל-אביבי בתאורה של מופע לילי, כאשר שבתאי מבצעת את השיר תוך מעבר בין מחוות גופניות של מופע ראפ לבין תנועת תעופה כשל הדוכיפת הזהובה, הציפור הלאומית. שיר הראפ נתון בהווה הישראלי ומציע מעין המשכיות מאוחרת לשיר המקורי של ביאליק, שנכתב ופורסם לפני יותר ממאה שנה.     הפנייה אחורה בזמן אל המוזיקה והשפה אינה מחווה נוסטלגית אלא פעולה ביקורתית-פרשנית, המציעה הקשבה מחדש למה שהודחק, הומר או נטמע במציאות של קרע ואובדן. הפרימה והשזירה המחודשת של הצירופים המוזיקליים אינן מבקשות איחוי מלא של השבר ואף לא תיקון, אלא אפשרות לשאת אותו: כהרמוניה מורכבת, פתוחה ומתגלגלת. קול הציפור הנודדת חסר וחוזר, מחפש מקור, פיסת קרקע לנחיתה. המרחב הזה נע בין שירי ארץ-ישראל ה"ישנה והטובה" (על המטען הפוליטי והרגשי שהם נושאים) לבין ראפ עכשווי, פיוט יהודי ושיר אהבה וכיסופים ערבי-טורקי. בלי להתכנס אל אידיאל ה"פסיפס הישראלי", הוא משאיר מִנעד פתוח של תהודה, חיכוך ותנועה.

أوريت حسون والدر/ عصفور بلا منقار
القيّمة: چاليا بار أور

في معرضها عصفور بلا منقار، تنطلق أوريت حسون والدر (مواليد 1962، حيفا) من نقطة ارتكاز موسيقية هي في الوقت ذاته عائلية وثقافيّة. ففي مقابلة أجرتها مع عمّها حانوخ حسون – وهو من مكتشفي المواهب في مهرجانات الغناء ومن المساهمين في تشكيل الشريعة الثقافية العبرية الحديثة المعتمدة – ينكشف شرخ هويّاتي وثقافي مشحون بالدلالات: ففي حين جرى تهميش الموسيقى الشرقيّة والعربيّة – في الحيّز الثقافي العام، كانت والدته، وهي جدة الفنّانة، تهمهم في الفضاء العائلي أغنية بين نهري الفرات ودجلة، التي كانت تعرف لحنها الأصلي من سوريا، موطن ولادتها. في المعرض تُقدَّم الأغنية بصيغتين تمثلان مقطعين زمنيين مختلفين: الأولى متعددة اللغات ومرتبطة بالتقاليد والماضي، والثانية معاصرة تستجيب عبر أسلوب الراب.
كان لحن الأغنية يُؤدَّى أصلًا كأغنية حب بالعربية والتركية، ثم جرى تكييفه مع كلمات كتبها حاييم نحمان بياليك، قبل أن يخضع لعملية معالجة وتجريد بهدف تسهيل دمجها ضمن بانثيون الأغاني القوميّة. ويُجسّد هذا المسار آلية ״التأهيل״ التي مرت بها الثقافة اليهوديّة الشرقيّة في طريقها إلى أن تصبح ״إسرائيلية״. في واقع ما بعد السابع من تشرين الأول 2023، حيث تعيش الهويّة الإسرائيلية حالة تصدع عميق وهشًّ، تعود حسون والدر إلى الوراء وتتمسك باللغة والموسيقى كخيط رفيع، وفي الفضاء المتحفي تُسمع العربيّة والتركيّة إلى جانب العبريّة. أما النهران المذكوران في الأغنية، الفرات ودجلة، فيترددان اليوم ضمن سياقات سياسية مشحونة: فلم يعودا رمزًا للحنين إلى ״الأرض الموعودة״ التوراتية، بل صدىً لفضاء الصراع المرتبط بشعار ״من النهر إلى البحر״، الذي يتحدى إمكانية تثبيت معنى إقليمي ورمزي واحد ونهائي.
في هذا المعرض يجري عرض عملَيّ فيديو جديدين لهذه الأغنية، واللذين يقدمان تفسيرات موسيقية وبصرية مختلفة تتردد أصداؤهما فيما بينهما – إلى جانب نقوش بلا صوت تصف صورًا من أرشيف متحف الغناء والإنشاد الإسرائيلي. في الأداء الذي تقدمه المغنية والمنشدة والحزّانة هداس ݒال يردين، تستعيد الأغنية أعماقها التركية والعربية. وقد صُوِّر الفيديو في مركز الموسيقى الشرقيّة في القدس، بمشاركة ينيڨ عوڨديا (على آلة البقالاما)، وموطي چباي (إيقاع)، ويعرا بئيري (كمنجة)، وجالي ولفشتاين (قيثار). في المقابل، وفي عمل الراب عصفور بلا منقار، الذي كتبته نوعا شبتاي بالتعاون مع الفنّانة ومع نوعا أبرون، يتشكل نص معاصر يتحاور مع كلمات قصيدة بياليك ومع نشيد الأنشاد. ويتضمن العمل أيضًا تسجيلًا لصوت العم وهو يهمهم الأغنية. صُوِّر الفيديو في نادٍ ليلي في تل أبيب بإضاءة عرض ليلي، بينما تؤدي شبتاي الأغنية متنقلة بين حركات جسدية من عروض الراب وحركات الطيران كطائر الهدهد الذهبي، الطائر الوطني. تنتمي أغنية الراب إلى الحاضر الإسرائيليّ وتقدّم امتدادًا متأخرًا لذلك النص الذي كتبه بيالك ونُشر قبل أكثر من قرن.
الرجوع بالزمن إلى الوراء، إلى الموسيقى واللغة ليس التفاتة نوستالجية، بل فعلًا نقديًا وتأويليًا يقترح إعادة الإصغاء لما جرى كبته وتحويله أو استدخاله. في واقع الشرخ والفقدان، لا تهدف إعادة تفكيك التركيبات الموسيقية ونسجها من جديد إلى رأب الصدع بالكامل أو إصلاحه، بل إلى إمكان حمله والتعايش معه، بوصفه تناغمًا معقدًا ومفتوحًا ومتجددًا. صوت الطائر المهاجر غائب وحاضر، يبحث عن أصل، عن قطعة أرض يهبط عليها. ويتحرك هذا الفضاء بين أغاني ״أرض إسرائيل القديمة والجميلة״ (بما تحمله من شحنة سياسيّة وعاطفيّة)، وبين الراب المعاصر، والابتهال اليهودي، وأغاني الحب والحنين العربيّة التركيّة. ومن دون أن ينغلق على مثل ״الفسيفساء الإسرائيليّة״، فإنه يترك مجالًا مفتوحًا للتردد والاحتكاك والحركة.